
Фобия: кучли қўрқув касаллиги ва уни енгиш усуллари
Фобия — муайян нарса, вазият ёки ҳолатдан асоссиз даражада кучли ва давомли қўрқиш билан намоён бўладиган руҳий ҳолат. Бундай қўрқув баъзан инсоннинг ўзига ҳам мантиқсиз туюлади, аммо уни назорат қилиш осон бўлмайди.
Фобия оддий қўрқувдан фарқ қилади: инсон хавф реал бўлмаса ҳам, қўрқувни жуда кучли ҳис қилиши мумкин.
Фобиянинг қандай турлари бор?
Фобиянинг кенг тарқалган турлари қуйидагилар:
- Арахнофобия — ўргимчаклардан қўрқиш.
- Акрофобия — баландликдан қўрқиш.
- Клаустрофобия — ёпиқ ва тор жойлардан қўрқиш.
- Агорафобия — ёрдам олиш қийин бўлиши мумкин бўлган жойлар ёки вазиятлардан қўрқиш.
- Социал фобия — одамлар олдида гапириш, баҳоланиш ёки эътибор марказида бўлишдан кучли қўрқиш.
- Гемофобия — қонни кўришдан қўрқиш.
- Никтофобия — қоронғиликдан қўрқиш.
- Авиафобия — самолётда учишдан қўрқиш.
Фобиянинг белгилари қандай?
Қўрқув пайдо бўлганида организм хавфга жавоб бергандек реакция қилади. Қуйидаги белгилар кузатилиши мумкин:
- Юрак уришининг тезлашиши.
- Нафас олиш қийинлашиши ёки тезлашиши.
- Қўл-оёқ титраши.
- Совуқ тер босиши.
- Бош айланиши ёки кўнгил айниши.
- Кўкракда сиқилиш ҳисси.
- Ваҳима ва назоратни йўқотишдан қўрқиш.
- Қўрқувни келтириб чиқарадиган вазиятдан қочиш истаги.
Айрим инсонларда қўрқув шу қадар кучли бўладики, улар кундалик ҳаётида ҳам муайян жойлар ёки вазиятлардан қочиб яшай бошлайди.
Фобия нима сабабдан пайдо бўлади?
Фобиянинг келиб чиқишига бир нечта омил таъсир қилиши мумкин:
- Руҳий жароҳат: болалик ёки катта ёшдаги қўрқинчли воқеалар.
- Ирсий мойиллик: оилада хавотирли бузилишлар мавжудлиги.
- Болалик тажрибаси: ота-она ёки яқинларининг қўрқувини кузатиб улғайиш.
- Кучли стресс: оғир ҳаётий вазиятлардан кейин қўрқувнинг шаклланиши.
- Миянинг хавфга жавоб тизими: айрим ҳолатларда хавфни ҳаддан ташқари кучли қабул қилиш.
Бироқ ҳар бир фобиянинг аниқ сабабини топиш ҳар доим ҳам мумкин эмас.
Фобия қандай аниқланади?
Фобияни аниқлаш учун психиатр ёки клиник психолог инсоннинг қўрқуви, унинг давомийлиги, белгилари ва кундалик ҳаётга таъсирини баҳолайди.
Фобияни ташхислашда асосан суҳбат ва психологик баҳолаш қўлланилади. Зарур бўлса, шифокор ўхшаш белгиларни келтириб чиқариши мумкин бўлган бошқа касалликларни ҳам текширади.
Фобияни даволаш мумкинми?
Ҳа. Фобияни даволаш ва уни назорат қилиш мумкин. Энг кўп қўлланиладиган усуллар:
1. Когнитив-хулқ-атвор терапияси (КХАТ)
Инсонга қўрқувни келтириб чиқарадиган фикрларни англаш, уларни ўзгартириш ва қўрқувга нисбатан соғлом муносабат шакллантиришга ёрдам беради.
2. Экспозицион терапия
Мутахассис назоратида қўрқувни келтириб чиқарадиган вазиятга босқичма-босқич мослашиш усули. Бу фобиянинг кўп турларида самарали ҳисобланади.
3. Дори воситалари
Айрим ҳолатларда шифокор хавотир ёки ҳамроҳ келадиган руҳий бузилишларни назорат қилиш учун дори тавсия қилиши мумкин. Дориларни ўзбошимчалик билан қабул қилиш мумкин эмас.
Қачон мутахассисга мурожаат қилиш керак?
Агар қўрқув:
- кундалик ҳаётингизга халал бераётган бўлса;
- ишлаш, ўқиш ёки одамлар билан мулоқот қилишга тўсқинлик қилса;
- муайян вазиятлардан доимий қочишга мажбур қилса;
- кучли ва такрорланувчи ваҳима хуружларига сабаб бўлса,
психиатр ёки клиник психологга мурожаат қилиш тавсия этилади.
Хулоса
Фобия — инсоннинг заифлиги ёки иродасизлиги эмас. Бу даволаш мумкин бўлган руҳий ҳолатдир. Тўғри мутахассис ёрдами, психологик терапия ва зарур ҳолларда даволаш орқали инсон қўрқувини назорат қилишни ўрганиши ва ҳаёт сифатини яхшилаши мумкин.
Эсда тутинг: қўрқув билан ёлғиз курашиш шарт эмас. Мутахассисга ўз вақтида мурожаат қилиш муҳим.
---
Фойдаланилган манбалар:
- NHS — Phobias: https://www.nhs.uk/mental-health/conditions/phobias/overview/
- National Institute of Mental Health (NIMH) — Anxiety Disorders: https://www.nimh.nih.gov/health/topics/anxiety-disorders