
ҚАНДЛИ ДИАБЕТ:(САХР) ҚОНДАГИ ҚАНД МИҚДОРИ ОШИШИ ОРГАНИЗМГА ҚАНДАЙ ТАЪСИР ҚИЛАДИ?
Қандли диабет — бу фақат ширинлик истеъмол қилиш билан боғлиқ касаллик эмас. У организмда инсулин гормони етарли ишлаб чиқарилмаслиги ёки тана ҳужайралари инсулиндан тўғри фойдалана олмаслиги натижасида қонда глюкоза миқдори ошиши билан кечадиган сурункали касалликдир.
Касаллик ўз вақтида аниқланмаса ва қондаги қанд миқдори назорат қилинмаса, юрак, буйрак, кўз, асаб тизими ва қон томирларига жиддий зарар етказиши мумкин. Аммо тўғри даволаш ва мунтазам назорат орқали кўплаб асоратларнинг олдини олиш мумкин.
1. Қандли диабет нима?
Овқат орқали организмга тушган углеводлар ҳазм жараёнида глюкозага айланади. Глюкоза ҳужайралар учун асосий энергия манбаларидан бири ҳисобланади.
Инсулин эса ошқозон ости бези ишлаб чиқарадиган гормон бўлиб, глюкозанинг қондан ҳужайраларга ўтишига ёрдам беради.
Агар инсулин етарли бўлмаса ёки организм унга нисбатан сезгирлигини йўқотса, глюкоза қонда тўплана бошлайди. Шу ҳолат қандли диабет деб аталади.
2. Қандли диабетнинг асосий турлари
1-тур қандли диабет
Бу ҳолатда иммун тизими адашиб, ошқозон ости безидаги инсулин ишлаб чиқарувчи ҳужайраларга ҳужум қилади. Натижада организм инсулинни жуда кам ишлаб чиқаради ёки умуман ишлаб чиқармайди.
- Кўпинча болалар ва ёшларда учрайди, аммо ҳар қандай ёшда пайдо бўлиши мумкин.
- Инсулин билан даволаш зарур.
- Уни фақат ширинлик емаслик ёки парҳез қилиш орқали олдини олиш мумкин эмас.
2-тур қандли диабет
Энг кўп учрайдиган тури. Бунда организм инсулиндан самарали фойдалана олмайди. Вақт ўтиши билан инсулин ишлаб чиқариш ҳам камайиши мумкин.
Хавф омиллари:
- Ортиқча вазн ва семизлик.
- Камҳаракат турмуш тарзи.
- Ирсий мойиллик.
- Ёш ўтиши.
- Қон босимининг юқорилиги ва моддалар алмашинуви бузилишлари.
Ҳомиладорлик диабети
Ҳомиладорлик даврида қондаги глюкоза миқдори меъёрдан юқори кўтарилиши билан боғлиқ ҳолат. У кўпинча ҳомиладорликнинг ўрта ёки охирги даврида аниқланади.
Бундай ҳолатда она ва бола саломатлигини ҳимоя қилиш учун қондаги қанд миқдорини назорат қилиш муҳим. Туғруқдан кейин ҳам диабет бор-йўқлигини қайта текшириш керак.
3. Қандли диабетнинг асосий белгилари
Касалликнинг дастлабки босқичларида белгилар сезилмаслиги мумкин. Айниқса, 2-тур диабет йиллар давомида аста-секин ривожланиши мумкин.
Кўп учрайдиган белгилар:
- Доимий чанқаш.
- Тез-тез сийиш, айниқса кечаси.
- Овқатга иштаҳа кучайиши.
- Сабабсиз озиб кетиш.
- Тез чарчаш ва ҳолсизлик.
- Кўришнинг хиралашиши.
- Яраларнинг секин битиши.
- Терида қичишиш ёки такрорланувчи инфекциялар.
- Қўл ва оёқларда увишиш ёки санчиш ҳисси.
Ушбу белгилар бошқа касалликларда ҳам учраши мумкин. Шунинг учун фақат белгиларга қараб диабет ташхисини қўйиб бўлмайди.
4. Қандли диабет қандай аниқланади?
Диагноз лабораторияда ўтказиладиган қон таҳлиллари асосида қўйилади.
Асосий текширувлар:
- Оч қоринга глюкоза таҳлили — камида 8 соат овқатланмасдан кейин қондаги глюкоза миқдори ўлчанади.
- HbA1c таҳлили — сўнгги тахминан 2–3 ой давомидаги қондаги ўртача глюкоза даражасини кўрсатади.
- Глюкозага толерантлик тести (ОГТТ) — махсус глюкозали эритма ичгандан кейин организмнинг глюкозани ўзлаштириши текширилади.
- Тасодифий глюкоза таҳлили — куннинг исталган вақтида ўлчанади; классик белгилар бўлганда ташхисга ёрдам беради.
Ҳомиладорликда текширув усуллари ва меъёрлар алоҳида бўлиши мумкин.
Диабет ташхиси учун қўлланадиган асосий лаборатория мезонлари (ҳомиладор бўлмаган катталарда):
- HbA1c — 6,5% ёки ундан юқори.
- Оч қоринга глюкоза — 7,0 ммоль/л ёки ундан юқори.
- ОГТТдан 2 соат кейинги глюкоза — 11,1 ммоль/л ёки ундан юқори.
- Классик белгилар мавжуд бўлганда тасодифий глюкоза — 11,1 ммоль/л ёки ундан юқори.
Агар яққол клиник белгилар бўлмаса, ташхисни тасдиқлаш учун одатда таҳлилни такрорлаш ёки иккинчи лаборатория текшируви талаб этилади. Глюкометр кўрсаткичи якка ўзи диабет ташхисини қўйиш учун етарли эмас.
5. Қандли диабет организмга қандай зарар етказади?
Қондаги глюкоза узоқ вақт юқори бўлиб турса, турли аъзоларга таъсир қилади.
Юрак ва қон томирлари: инфаркт, инсульт ва қон томир касалликлари хавфи ошади.
Буйраклар: буйракнинг фильтрлаш фаолияти бузилиши ва оғир ҳолатларда буйрак етишмовчилиги ривожланиши мумкин.
Кўзлар: диабетик ретинопатия пайдо бўлиб, кўриш қобилияти пасайиши мумкин.
Асаб тизими: қўл-оёқларда оғриқ, увишиш, сезувчанликнинг пасайиши кузатилади.
Оёқлар: сезувчанлик пасайиши ва қон айланиши бузилиши натижасида яралар пайдо бўлиши, оғир ҳолатларда инфекция ва тўқима шикастланиши мумкин.
Шу сабабли диабет билан яшовчи инсонлар нафақат қанд миқдорини, балки кўз, буйрак, юрак-қон томир тизими ва оёқлар ҳолатини ҳам мунтазам текширтириб туришлари керак.
6. Қандли диабет қандай даволанади?
Даволаш диабетнинг тури, беморнинг ёши, умумий саломатлиги ва таҳлил натижаларига қараб белгиланади.
1-тур диабетда:
- Инсулин терапияси асосий даволаш усули ҳисобланади.
- Қондаги глюкоза мунтазам назорат қилинади.
- Овқатланиш ва жисмоний фаоллик инсулин режасига мослаштирилади.
2-тур диабетда:
- Овқатланиш тартибини ўзгартириш.
- Жисмоний фаолликни ошириш.
- Зарур бўлганда қандни туширувчи дорилар.
- Айрим беморларда инсулин терапияси.
Замонавий тиббиётда 2-тур диабетни даволаш учун турли гуруҳдаги дорилар мавжуд. Уларнинг айримлари юрак ва буйракни ҳимоя қилиш хусусиятига ҳам эга. Дори танлашни шифокор амалга оширади.
Муҳим: инсулин ёки қандни туширувчи дориларни ўзбошимчалик билан бошлаш, тўхтатиш ёки дозасини ўзгартириш хавфли.
7. Диабетда тўғри овқатланиш
Овқатланиш диабетни назорат қилишда муҳим ўрин тутади. Бироқ бу барча углеводларни бутунлай тақиқлаш дегани эмас.
Тавсиялар:
- Сабзавот ва толага бой маҳсулотларни кўпроқ истеъмол қилиш.
- Ширин газли ичимликлар ва ортиқча қандни чеклаш.
- Оқ нон, ширинлик ва оқ унли маҳсулотлар миқдорига эътибор бериш.
- Дуккаклилар, бутун донли маҳсулотлар ва оқсил манбаларини меъёрида истеъмол қилиш.
- Овқатланиш миқдори ва вақтини мунтазам сақлаш.
- Ортиқча вазн бўлса, шифокор ёки диетолог билан бирга вазнни босқичма-босқич камайтириш.
Ҳар бир беморнинг овқатланиш режаси индивидуал бўлиши керак. Айниқса, инсулин ёки айрим қанд туширувчи дориларни қабул қиладиган инсонларда овқатни ўтказиб юбориш қонда қанднинг кескин тушишига сабаб бўлиши мумкин.
8. Қандли диабетнинг олдини олиш мумкинми?
2-тур диабет хавфини камайтириш учун қуйидаги одатлар фойдали:
- Мунтазам жисмоний фаол бўлиш.
- Соғлом вазнни сақлаш.
- Сабзавот ва толага бой овқатларни кўпроқ истеъмол қилиш.
- Ширин ичимликлар ва ортиқча калорияни чеклаш.
- Қон босими ва холестеринни назорат қилиш.
- Хавф омиллари бўлса, қондаги глюкозани текширтириб туриш.
1-тур диабетнинг олдини олиш усули ҳозирча аниқ белгиланмаган. Шунинг учун диабетнинг барча турларини фақат турмуш тарзи билан олдини олиш мумкин, деб айтиш нотўғри.
9. Қачон шошилинч тиббий ёрдам керак?
Қандли диабетнинг энг хавфли ўткир асоратларидан бири — диабетик кетоацидоз. У кўпроқ 1-тур диабетда учрайди, аммо бошқа ҳолатларда ҳам пайдо бўлиши мумкин.
Қуйидаги белгилар кузатилса, зудлик билан тез тиббий ёрдам чақириш керак:
- Кўнгил айниши ва такрорий қусиш.
- Қоринда оғриқ.
- Чуқур ёки тез нафас олиш.
- Нафасдан мевасимон ҳид келиши.
- Кучли чанқаш ва сувсизланиш.
- Ҳаддан ташқари уйқучанлик ёки ҳушнинг бузилиши.
Шунингдек, диабет дорилари ёки инсулин қабул қиладиган беморларда қондаги қанд кескин тушиб кетиши — гипогликемия юз бериши мумкин. Унинг белгилари: титраш, совуқ тер, юрак уришининг тезлашиши, кучли очлик, бош айланиши ва ҳушнинг бузилиши. Агар бемор ҳушсиз бўлса, оғзига овқат ёки ичимлик солманг — тез ёрдам чақиринг.
Хулоса
Қандли диабет — умр давомида назорат талаб қиладиган касаллик, аммо бу инсон тўлақонли ҳаёт кечира олмайди дегани эмас.
Энг муҳими — касалликни эрта аниқлаш, шифокор тавсияларига амал қилиш, қондаги глюкозани мунтазам назорат қилиш ва асоратларнинг олдини олиш.
Соғлом овқатланиш, ҳаракат ва ўз вақтидаги тиббий текширувлар — диабет билан курашишда муҳим қадамлардир.
--- Эслатма: Ушбу мақола маълумот бериш мақсадида тайёрланган. У шифокор кўриги, ташхиси ёки индивидуал даволаш режасининг ўрнини босмайди.